Werkbelasting en ziekteverzuim bij (zorg)medewerkers in de ouderenzorg: onderzoekers beantwoorden veel gestelde vragen

In de ouderenzorg ervaren medewerkers die zorgen voor coronapatiënten meer werkdruk, mentale belasting en emotionele belasting. Dat is onder meer te zien aan de resultaten op de medewerkers enquête die al een aantal keer is uitgezet in verpleeghuizen door het UNO-UMCG in samenwerking met het collega-netwerk UNC-ZH. Door middel van deze enquêtes en de verzuimcijfers van de organisaties zoomen zij hier sinds de eerste coronagolf nader op in, in opdracht van het ministerie van VWS. Tien verpleeghuisorganisaties doen mee aan het onderzoek. Hieronder geven de onderzoekers antwoord op veel gestelde vragen. 

Wat is het doel van jullie onderzoek?
“We willen in kaart brengen wat de gevolgen zijn van de coronacrisis voor het werk en welzijn van (zorg)medewerkers in verpleeghuizen. Is de werkdruk toegenomen of juist niet? Kunnen ze de zorg bieden die ze voor hun cliënten nodig vinden? En wat doet dit met hun mentale gezondheid en ziekteverzuim?”

Hoe onderzoeken jullie dit?
"De enquête is uitgezet tijdens vier momenten tussen juni 2020 en augustus 2021 en is bij elk moment door circa 1550 medewerkers ingevuld. Daarnaast analyseren we de ziekteverzuimcijfers van de deelnemende verpleeghuisorganisaties over de periode 2019-2021. De resultaten van het vierde en laatste meetmoment zijn inmiddels bekend. Klik hier voor de resultaten van het vierde meetmoment: verpleeghuismedewerkers die voor bewoners met corona hebben gezorgd ervaren een hogere werkbelasting en meer mentale klachten. Het ziekteverzuim in 2020 loopt parallel aan de golven, met een dip in de zomer. Maar in 2021 zie je een langdurig hoog ziekteverzuim, ook in de zomer.”

Jullie stellen dus dat medewerkers die voor besmette bewoners hebben gezorgd meer mentale klachten ervaren dan medewerkers die geen contact hebben met besmette bewoners. Hoe groot zijn deze verschillen in mentale klachten?

“Bij meetmoment 4 (zomer 2021) ervaart een op de vier medewerkers (25%) die voor bewoners met corona zorgt depressieve klachten. Tegenover een op de vijf medewerkers (20%) zonder contact met besmette bewoners die deze klachten ervaart. Daarnaast heeft bij meetmoment 4 ongeveer een op de drie medewerkers (30%) die voor bewoners met corona zorgt last van burn-out klachten tegenover een op de vier medewerkers (24%) zonder contact met besmette bewoners.”

Waardoor worden deze verschillen in mentale klachten veroorzaakt?

“Medewerkers die voor bewoners met corona zorgen hebben mogelijk meer last van deze mentale klachten doordat bij de meetmomenten ook blijkt dat zij meer werkdruk ervaren, vaker moeilijke beslissingen moeten nemen en vaker in emotionele situaties terecht komen dan medewerkers die geen contact hebben met besmette bewoners. Daarnaast blijkt dat zij ook minder mogelijkheden ervaren om invloed op hun werk uit te voeren, wat een belangrijke energiebron is om met een hoge werkbelasting om te gaan.”

In de verzuimcijfers zien jullie een verhoogd verzuim in de zomer van 2021 ten opzichte van voorgaande jaren. Om wat voor verzuim gaat het hier voornamelijk?

“In de analyse van de ziekteverzuimcijfers worden de verzuimpercentages op organisatieniveau gebruikt van de deelnemende verpleeghuisorganisaties. Het gemiddelde verzuimcijfer van deze organisaties is vervolgens vergeleken tussen 2019, 2020 en 2021. Helaas is het lastig om het verzuim wat gerelateerd is aan corona (door o.a. quarantaine, besmettingen en long-COVID-klachten) te onderscheiden van de rest van het verzuim, omdat organisaties dit op verschillende manieren verwerken. Daarnaast is er in de cijfers ook geen onderscheid gemaakt tussen langdurig en kort verzuim.”

Waarom is er in de zomer van 2021 nog steeds een verhoging in ziekteverzuim, welke verklaringen zijn daarvoor?

“Het gaat hierbij om een lichte verhoging. Een verklaring zou kunnen zijn dat in deze fase van de pandemie (mentaal en fysiek) langdurige klachten optreden, na langere tijd van extra belasting. Op basis van de verzamelde gegevens is deze verklaring echter niet goed te onderbouwen.”

Wat zijn verder opvallende uitkomsten van jullie onderzoek?

"In de vierde enquête kunnen medewerkers ook terug te blikken op hoe zij het werken tijdens corona tot die tijd hebben ervaren en wat zij hiervan hebben geleerd. Hieruit blijkt dat corona soms ook voor positieve veranderingen heeft gezorgd. Zo werd in 20% van alle antwoorden genoemd dat men een sterk saamhorigheidsgevoel heeft ervaren. Hierover zegt een zorgmedewerker: “Iedereen had hetzelfde doel. Dat werkt verbindend. Alle neuzen dezelfde kant op. Er was één prioriteit en dat was corona.” De saamhorigheid werd ook gevoeld doordat medewerkers zich gesteund voelden door collega’s en er een verbeterde samenwerking was. Maar voor sommigen heeft het werken tijdens de corona pandemie juist alleen maar negatieve effecten tot nu toe. Dit wordt ook genoemd in de antwoorden (in 12% van alle antwoorden). Zorgmedewerkers noemen vooral de verhoogde werkdruk (“veel zieke collega’s en veel extra taken”) en dat het werken met PBM belastend was (“het was erg warm en bewoners herkenden/hoorden ons niet door de maskers”).

Welke acties ondernemen verpleeghuizen om personeel te ondersteunen? Hebben jullie daar ook naar gekeken?

“We hebben op basis van twee informatiebronnen een overzicht gemaakt van manieren waarop het personeel ondersteund wordt. De ene bron is de data van het UNC-ZH over de genomen maatregelen in verpleeghuizen tijdens de coronapandemie. De tweede bron zijn de evaluatiegesprekken die we hebben gevoerd met de organisaties. In dit overzicht staat onder andere dat er psychosociale ondersteuning is opgezet binnen organisaties. En dat het belangrijk is om dit proactief aan te bieden en dat er gesprekken worden gefaciliteerd tussen medewerkers, bijvoorbeeld door middel van praatgroepen.”

Nu jullie de uitkomsten hebben gedeeld met de organisaties, het ministerie van VWS en in nieuwsberichten: wat kunnen we verder verwachten als vervolg van jullie onderzoek?
“We willen graag een webinar organiseren waarin we de kennisuitwisseling voort willen zetten over de ervaren werkbelasting en de ondersteuning van personeel. Daarin willen we onder meer de ‘best practices’ van de organisaties ter ondersteuning van het personeel met elkaar delen.